کارشناس رسمی دادگستری قرار نیست، وکیل هیچ یک از طرفین دعوا باشد. نقش او ارائه نظر تخصصی، مستقل و عینی برای کمک به مرجع قضایی در اجرای عدالت است. در ادبیات علمی و حقوقی مربوط به کارشناسی قضایی نیز بی طرفی، استقلال و عینیت از ارکان اساسی عملکرد مطلوب کارشناس برشمرده می شود. بااین حال، پژوهش های روانشناختی و حقوقی نشان می دهند که بی طرف بودن به عنوان یک تعهد اخلاقی و حرفهای، الزاماً به معنای مصونیتِ ذهن انسان از سوءگیری و خطاهای شناختی نیست؛ زیرا بخشی از این سوءگیری ها میتوانند ناخواسته و بدون آگاهی شکل بگیرند.
کارشناس رسمی دادگستری، قرار است آنچه را مشاهده و بررسی کند که برای دادگاه، بدون دانش فنی و تخصصی آن حوزه، ممکن است قابل مشاهده، تشخیص، ارزیابی و صحت سنجی نباشد. بنابراین ارزش نظر کارشناسی در نظام دادرسی، تا حد زیادی به استقلال، صلاحیت و توانِ تخصصی کارشناس وابسته است. اما یک پرسش مهم در علوم رفتاری و حقوق وجود دارد: آیا قرار گرفتن کارشناس رسمی دادگستری در یک موقعیت ترافعی می تواند، حتی بدون قصد و آگاهی، بر نحوه ارزیابی شواهد و ادله و نظر تخصصی او اثر بگذارد؟
با وجود نگرانی و باورهای دیرینه نظام حقوقی و عموم مردم، پژوهش درباره اینکه آیا کارشناسان میتوانند بدون تأثیرپذیری از نظرات و ادعاهای متقاضی کارشناسی، نظر کارشناسی خود را مستقل ارائه کنند، تنها در سالهای اخیر مورد بررسی علمی قرار گرفته است. و بله، ادبیات علمی و پژوهشی، درباره مفهوم سوءگیری همسویی ترافعی نشان می دهد که چنین احتمالی را نمی توان نادیده گرفت، اما استناد به یافته های پژوهشی به هیچ وجه به معنای آن نیست که هر کارشناس رسمی دادگستری، دچار این سوءگیری میشود و یا هر نظریه کارشناسی الزاماً جانبدارانه است، چنین برداشت ِ اغراق آمیز و افراطی خود توام با خطای شناختی تعمیم افراطی است!
_ سوءگیری همسویی ترافعی
در ادبیات تخصصی، سوءگیری همسویی ترافعی به وضعیتی اشاره دارد که یک کارشناس ممکن است در فرآیند ارزیابی و ارایه نظریه کارشناسی با شخصی که متقاضی کارشناسی یا پرداخت کننده هزینه و دستمزد(قانونی) کارشناسی است، در ترافع و دادرسی همسو شود و ناخواسته و ناآگاهانه نظرات کارشناسی او در جهت دفاع از متقاضی سوق پیدا کند.
نکته مهم این است که این مفهوم به معنای فریب، پنهانکاری و ارایه نظریه کارشناسی دروغین و مغایر با حقیقت، بصورت عالمانه و عامدانه نیست؛ ادبیات علمی این مفهوم را در چهارچوب فرآیندهای شناختی و تصمیم گیری، از جمله توجه انتخابی به اطلاعات و مشاهدات و نحوه تفسیر آنها بررسی میکنند. این تمایز اهمیت اساسی دارد چون موضوع الزاماً این نیست که کارشناس عمداً حقیقت را تحریف کند یا در قبال دستمزد یا پول بیشتر، نظر خود را بفروشد، موضوع این است که آیا شرایطی که کارشناس در آن قرار می گیرد می تواند بر نحوه دیدن، ارزیابی و تفسیر شواهد و قضاوت او اثر بگذارد؟ پژوهش های مربوط به سوءگیری در کارشناسی دقیقاً از همین نقطه آغاز میشوند و میان سوءنیت و سوءگیری تمایز قایل هستند.
با این تمایز، یافته های پژوهشی موجود نشان می دهد که نظر برخی کارشناسان رسمی دادگستری به سمت شخص متقاضی کارشناسی و یا شخص پرداخت کننده دستمزد و هزینه کارشناسی، متمایل می شود.
یافته های پژوهشهای دیگر این حوزه نیز نشان میدهند که اثر سوءگیری ترافعی الزاما در نتیجه نهایی و مرحله ارایه نظریه کارشناسی رخ نمی دهد، این سوءگیری می تواند از مرحله پردازش شواهد و ادله و شنیدن مکرر اطلاعات و استدلال های متقاضی آغاز شود. بنابران هریک از کارشناسانِ طرفین مختلف ممکن است بر جنبههای متفاوتی از شواهد و ادله تمرکز کنند و بدین ترتیب سوءگیری همسویی ترافعی، به دلیل قرار گرفتن کارشناس در یک نقش ترافعی، میتواند بر نحوه پردازش ذهنی و برجسته سازی شواهد و ادله و نظریه نهایی اثر بگذارد. فرآیندی که در آن مرحله، کارشناس تصمیم میگیرد چه اطلاعاتی را برجسته کند، چه اطلاعاتی را کم اهمیت ببیند و چگونه همان شواهد و داده ها را تفسیر کند.
آیا میتوان با روش های علمی، خطر سوءگیری همسویی ترافعی را کاهش داد؟
ادامه دارد....
برخی از منابع علمی؛
Otzipka J, Volbert R. The analysis of competing hypotheses and expert witness testimony: Counteracting adversarial allegiance in witness credibility assessments? PLoS One. 2026 Apr 20;21(4):e0346891. doi: 10.1371/journal.pone.0346891. PMID: 42008478; PMCID: PMC13094959.
Goldenson J, Gutheil T. Forensic Mental Health Evaluators' Unprocessed Emotions as an Often-Overlooked Form of Bias. J Am Acad Psychiatry Law. 2023 Dec 8;51(4):551-557. doi: 10.29158/JAAPL.230077-23. PMID: 37748917.
McAuliff BD, Arter JL. Adversarial allegiance: The devil is in the evidence details, not just on the witness stand. Law Hum Behav. 2016 Oct;40(5):524-35. doi: 10.1037/lhb0000198. Epub 2016 May 30. PMID: 27243362; PMCID: PMC5036989.
