وکلا در مسیر وکالت، با تلخ ترین و تاریکترین تجربه های انسانی آشنا و درگیر می شوند: از خشونت های خانگی، کلاهبرداری های ویرانکننده و از هم پاشیدگی انواع روابط خانوادگی و تجاری تا تجاوز و قتل و ... مواجهه مستمر با این حجم از درد و رنج انسانی و رویدادهای آسیبزا هزینه های پنهانی دارد که می تواند به تجربه ی ترومای نیابتی در میان وکلای دادگستری بیانجامد؛ پدیدهای که سلامت روان و کارایی حرفهای وکلا را به شدت تهدید میکند اما کمتر از استرس و اضطراب، بدان پرداخته شده است.
_ مقدمه
۲۷ ژوئن، در تقویم بین المللی به روز ِ افزایش آگاهی عمومی در مورد اختلال استرس پس از تروما یا سانحه (PTSD)،
_National PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder) Awareness Day
اختصاص یافته است. هدف از آن، آگاهی از این اختلال و کاهش باورهای غلط و انگهای اجتماعی مربوط به این آسیب روانی و تشویق افرادی است که پس از تجربههای تلخ یا حوادث ناگوار دچار این اختلال شدهاند تا بدون شرم، درباره آن صحبت کرده و به دنبال درمان بروند.
اما وقتی از «تروما» یا اختلال استرس پس از سانحه یا فشار روانی پس از سانحه(PTSD) صحبت میکنیم، معمولاً ذهن ما به سمت افرادی میرود که
" مستقیماً " یک حادثه ی دردناک، خشونت آمیز، جنگ یا سوء استفاده را تجربه کردهاند. اما پژوهشهای علمی اخیر نشان می دهند، افرادی که به واسطه ی حرفه شان، بطور مداوم با روایتهای آسیب زا و رنج دیگران تعامل دارند، نیز ممکن است دچار پیامدهای روانشناختی مشابه آنان شوند. این پدیده با عنوان «ترومای استرس ثانویه» (Secondary Traumatic Stress) یا «ترومای نیابتی یا جانشین» (Vicarious Trauma) یا به اختصار STS شناخته میشود.
_ تعریف ترومای نیابتی یا استرس ترومای ثانویه (STS)
ترومای نیابتی یا ثانویه یا جانشین، آسیبی است که نه در اثر تجربه مستقیم یک تروما، بلکه در نتیجه مواجهه ی مکرر با قربانیان تروما، شنیدن روایات آنان، دیدن مستندات تروما و همدردی عمیق با بازماندگان آن ایجاد میشود. برخلاف فرسودگی شغلی معمولی(Burnout) که ناشی از حجم بالای کار و خستگی حرفه ای و کاری است، ترومای نیابتی مستقیماً سرفصلهای شناختی فرد از جهان را تغییر میدهد و علائمی بسیار شبیه به اختلال استرس پس از تروما (PTSD) ایجاد میکند.
_ ترومای نیابتی در میان وکلای دادگستری
انجمن وکلای آمریکا (ABA)، ترومای نیابتی را که نوعی آسیب روانی ناشی از مواجهه مداوم و غیرمستقیم با تجربیات تروماتیک دیگران تعریف کرده، از ابتلاء و بروز وکلای دادگستری بدان، گزارشی جهت آگاهی وکلا و کانون ها در سال 2024 تدوین کرده و تاکید میکند که وکلای مبتلا ممکن است علائمی شبیه اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) را تجربه کنند؛ علیرغم این که خود آنان، قربانی مستقیم حوادث نیستند.
یافته های دیگر پژوهشهای میان رشته ای اخیر نیز نشان دادهاند که وکلا بخاطر شنیدن روایت های تلخ موکلان، مطالعه پروندهها، مشاهده تصاویر پزشکی قانونی و گزارشهای کالبدشکافی، آگاهی از برخوردهای خشونت آمیز از جمله انواع فریب، جعل و کلاهبرداری در روابط انسانی که بخشی از کار حرفهای آنان است، یکی از آسیب پذیرترین گروه های شغلی، در ابتلاء و بروز علایم ترومای نیابتی برشمرده میشوند که میتواند سلامت روان آنان را تحت تأثیر قرار دهد.
انجمن وکلای آمریکا تأکید میکند که ترومای ثانویه در صورت تداوم و عدم مدیریت و درمان، خود میتواند به خستگی از شفقت (Compassion Fatigue) و فرسودگی شغلی منجر شود.
پژوهش های نظام مند دیگر، آسیب ترومای نیابتی را در میان قضات نیز به دلیل مواجهه مکرر آنان با حجم بالای پروندههای سنگین و انواع تروماهای دیگران مشاهده و تایید کرده اند.
از طرفی بخاطر فرهنگ سنتی که بر سرسختی و پنهانکاری روانشناختی، به معنای کنترل هیجانات و حفظ ظاهر حرفهای حقوقدانان تأکید دارد، بسیاری از وکلا و قضات تصور میکنند که تأثیرپذیری روانی از پروندهها می تواند نشانه ضعف آنان باشد؛ در حالی که یافتههای علمی دقیقاً عکس این موضوع را نشان میدهد، واکنش روانی به مواجهه مداوم با رنج انسانی، نشانه ضعف نیست؛ بلکه واکنشی طبیعی و همدلانه به شرایطی غیرطبیعی و ناگوار است.
در پژوهش معروف دکتر کریل در Journal of Addiction Medicine، در سال ۲۰۱۶ نیز بدین مفهوم تاکید شده است، که متخصصان حقوقی به دلیل ترس از انگهای اجتماعی یا آسیب به موقعیت حرفهای، علائم روانی خود را کمتر از حد واقعی گزارش میکنند و این انباشتِ سکوت، فشار روانشناختی آنان را دو چندان کرده و ممکن است به پیامدهای شدیدتری مانند رفتارهای خودتخریبی ختم شود. این یافتهها بر اهمیت حیاتی غربالگری زودهنگام و مداخلات هدفمند برای آن دسته از متخصصان حقوقی( وکلا و قضات) که در معرض ترومای نیابتی مداوم قرار دارند، تأکید میکند.
_ علائم ترومای نیابتی در وکلای دادگستری
علائم ترومای نیابتی میتوانند تدریجی و پنهان ظاهر شوند.
برخی از شایعترین نشانهها عبارتاند از:
• افکار مزاحم و تکراری درباره پروندهها یا موکلان حتی در خارج از ساعات کاری
• کابوس یا اختلال خواب
• تحریک پذیری و زود رنجی
• اضطراب و گوش به زنگ بودن مداوم
• اجتناب از برخی پروندهها یا موضوعات و تصمیمات شخصی
• احساس کرختی و خستگی عاطفی، کاهش همدلی
• افزایش یا کاهش حساسیت نسبت به خشونت
• ناتوانی در تمرکز
• فقدان یا کاهش مشارکت در فعالیتهایی که پیشتر لذتبخش بودند.
• دشواری در مدیریت احساسات
• احساس بدبینی نسبت به انسان ها و جامعه
• فرسودگی شغلی (Burnout)
_ راهکارهای پیشگیری و مراقبت
پژوهشگران، روانشناسان و سازمان های حرفهای از جمله انجمن وکلای آمریکا (ABA) چند راهکار کلیدی برای پیشگیری و مراقبت از این روان زخم پیشنهاد میکنند:
۱. افزایش آگاهی
اولین گام، شناخت ترومای نیابتی و علائم آن است. به رسمیت شناختن آسیب ترومای ثانویه بصورت فردی و صنفی، اولین و مهمترین قدم برای مدیریت و مهار آن بین وکلای دادگستری است.
۲. مراقبت از سلامت جسمی
خواب کافی، تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم و کاهش مصرف مواد اعتیاد آور از عوامل محافظت کننده شناخته شدهاند.
۳. مراقبت از سلامت روانی
ایجاد مرزهای روانی و شغلی سختگیرانه، مانند چک نکردن پروندهها در ساعات پایانی شب و اختصاص زمانهای آزاد و به دور از کار در ایامی مشخص و صرف آن به انجام فعالیت های متفرقه و آرامش بخش
۴. تخلیه هیجانی و مشاوره حرفه ای
تخلیه هیجانی مستمر از طریق گروه درمانی، گفتگو با همکاران باسابقه با نظارت سوپرویژن یا یک مشاور روانشناس (بدون نقض حریم خصوصی موکل) برای کاستن از بار روانی و عاطفی پروندهها
۵. دریافت کمک تخصصی
در صورت بروز علائم پایدار، مراجعه به متخصص سلامت روان جهت مدیریت و درمان ترومای نیابتی اقدامی حرفهای و مسئولانه برای خود وکیل و موکلان او است.
_ جمع بندی
وکلا نه تنها با قوانین و اختلافات انسانی، بلکه با رنج، خشونت و آسیبهای عمیق انسانی در ارتباطی تنگاتنگ هستند. روز جهانی آگاهی از تروما فرصتی است تا به این واقعیت کمتر دیده شده توجه کنیم که مدافعان عدالت نیز ممکن است در معرض آسیبهای روانی قرار گیرند. توجه به ترومای نیابتی صرفاً یک موضوع فردی نیست؛ بلکه بخشی از مسئولیت حرفهای نهادهای حقوقی برای حفظ سلامت روان وکلای دادگستری و به التبع آن کارآمدی و کیفیت خدمات حقوقی در جامعه آنان است.
_ منابع علمی جهت مطالعه بیشتر (References)
_ Iversen, S., & Robertson, N. (2021). Prevalence and predictors of secondary trauma in the legal profession: A systematic review. Psychiatry, Psychology and Law, 28(6), 802–822.
_ Edwards, C., Miller, M. K., & Chamberlain, J. (2019). An assessment of judges’ self-reported experiences of secondary traumatic stress. Judicial Review, 23(2), 123–135.
_ Krill, P. R., Johnson, R., & Albert, L. (2016). The prevalence of substance use and other mental health concerns among American attorneys. Journal of Addiction Medicine, 10(1), 46–52.
_ Chamberlain, J., & Miller, M. K. (2009). Evidence of secondary traumatic stress, safety concerns, and burnout among a homogeneous group of judges in a single jurisdiction. Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law Online, 37(2), 214–224.
