نظام حقوقی صرفاً مجموعهای از قواعد صوری نیست، بلکه بستری است که در آن ادراک، تفسیر، قضاوت و تصمیمگیری انسانی نقش تعیینکننده در سرنوشت افراد و جامعه دارد. در دهههای اخیر، پژوهشهای میانرشتهای نشان دادهاند که عملکرد کنشگران حقوقی، اعم از شهروندان، وکلا و قضات، بهشدت تحت تأثیر سازوکارهای شناختی ذهن آنها قرار دارد. مفهوم «سواد شناختی حقوقی» بهعنوان چهارچوبی نوین، به فهم این سازوکارها و ارتقای کیفیت تعامل افراد با قانون میپردازد.
سواد شناختی حقوقی به توانایی فرد در درک، پردازش و بهکارگیری مفاهیمِ حقوقی با آگاهی از محدودیتها و سوء گیریهایِ شناختی اطلاق میشود.
این مفهوم فراتر از آشنایی با قوانین است و شامل شناخت نحوه شکلگیری قضاوتهای حقوقی، ارزیابی ریسک، تفسیر قواعد و واکنش به پیامدهای حقوقی میشود.
پژوهشهای نوین (2025) نشان میدهند که افراد با سطح بالاتر شناخت حقوقی، تصمیمهای منطقیتر و رفتارهای کمخطرتر در موقعیتهای حقوقی اتخاذ میکنند.
مطالعات شناختی نشان میدهند که مفاهیم حقوقی در ذهن افراد بهصورت بازنماییهای ذهنی شکل میگیرند، نه ساختارهای کاملاً انتزاعی. این بازنماییها تحت تأثیر تجربه، زبان، هیجان و زمینه اجتماعی قرار دارند. در نتیجه، درک افراد از مفاهیمی مانند تعهد، مسئولیت یا انصاف میتواند بهطور معناداری متفاوت باشد، امری که مستقیماً بر تفسیر قراردادها و تصمیمگیری حقوقی اثر میگذارد.
یکی از ارکان اصلی سواد شناختی حقوقی، آگاهی از سوءگیریهای شناختی است. پژوهشها نشان میدهند که سوگیریهایی مانند تأییدطلبی، لنگراندازی و دسترسپذیری میتوانند قضاوتهای حقوقی را در مراحل مختلف، از تنظیم قرارداد تا داوری و صدور رأی، تحت تأثیر قرار دهند. نبود آگاهی نسبت به این سوگیریها میتواند منجر به تصمیمهای ناعادلانه یا ناکارآمد شود.
تصمیمگیری حقوقی اغلب در خلأ انجام نمیشود، بلکه در بستر تعاملات اجتماعی، هنجارها و انتظارات جمعی شکل میگیرد. مطالعات شناخت اجتماعی نشان میدهند که برداشت از نیت دیگران، کلیشهها و هیجانات جمعی میتوانند بر قضاوتهای حقوقی اثر بگذارند، بهویژه در فرآیندهایی مانند داوری هیئت منصفه یا ارزیابی شهادت و ... بنابراین، سواد شناختی حقوقی مستلزم توانایی تشخیص و مدیریت عوامل متعدد اجتماعی است.
پژوهشهای تجربی بر روی شهروندان نشان میدهد که سطح شناخت حقوقی و شناخت فرایندهای ذهنی مرتبط با قانون، با کاهش رفتارهای پرخطر و افزایش انطباق با قواعد حقوقی مرتبط است. افرادی که درک بهتری از پیامدهای حقوقی و سازوکارهای تصمیمگیری دارند، کمتر دچار خطاهای ادراکی در مواجهه با مسائل قانونی میشوند.
کاربرد مفهوم سواد شناختی حقوقی میتواند به بهبود آموزش حقوقی، ارتقای کیفیت قراردادنویسی، کاهش خطاهای قضاوت و افزایش عدالت جمعی کمک کند. آگاهی از فرایندهای شناختی نهتنها برای متخصصان حقوق، بلکه برای عموم شهروندان نیز ضروری است، زیرا تعامل با قانون بخش جداییناپذیر زندگی اجتماعی است.
_ جمعبندی
سواد شناختی حقوقی، مفهومی میانرشتهای است که پیوندی عمیق میان روانشناسی شناختی و حقوق برقرار میکند. این رویکرد نشان میدهد که کیفیت تصمیمگیری و قضاوت حقوقی، بیش از آنکه صرفاً به متن قانون وابسته باشد، به نحوه پردازش ذهنی انسان از قانون بستگی دارد. توسعه این نوع سواد میتواند گامی اساسی در جهت کارآمدتر و انسانیتر شدن نظام حقوقی باشد.
منابع علمی؛
.Legal Concepts as Mental Representation, 2022
Laws of Cognition and the Cognition of Law (Dan M. .Kahan), 2014
Cognitive and human factors in legal layperson .decision making, 2022
The relationship between college students’ legal
.cognition and maladaptive risk-taking, 2025
Social Cognitive Processes in Legal Decision Making – Special Issue (MDPI), 2024
Cognitive bias affecting decision-making in the legal process, 2020
Social Cognition of Jury Decision-Making (Cambridge Handbook), 2024
